H2-1 · Цэвэршилт гэж юу вэ — Гормоны өөрчлөлтийн шинжлэх ухаан

Цэвэршилт буюу менопауз бол өвчин биш — энэ бол эмэгтэй хүний амьдралын нэг байгалийн шилжилтийн үе. Гэхдээ тэр шилжилтийн дотор юу болж байгааг ойлгоогүй бол бие нь "эвдрэж" байгаа мэт санагдана. Тиймдаа л олон эмэгтэй яг энэ үеийн талаар гүн мэдлэг хэрэгтэй болдог.

Эмнэлгийн тодорхойлолтоор менопауз гэдэг нь сарын тэмдэг 12 сараас дээш дараалан зогссон цэг — энэ нь өндгөвчний дааврын үйлдвэрлэл байнга буурч, тогтсон дохио. Ихэнх эмэгтэйд энэ 45–55 насанд тохиолддог. Гэхдээ энэ "цэг"-ийн эргэн тойронд хэдэн жил үргэлжлэх дэд үеүд буй.

Гормоны 4 улирал — Биологийн цаг

Хүний биеийн гормоны байдлыг дөрвөн улирал-тай зүйрлэж болно:

• Хавар (20–30 нас): Эстроген болон прогестерон өндөр, тогтвортой. Өндгөвчний мөчлөг хэмнэлтэй, энерги хүч тэнхээтэй.
• Зун (30–38 нас): Дээд цэгт хүрсэн. Мөчлөг зохицуулалттай, боловсруулалт оновчтой.
• Намар (38–50 нас): Эстроген аажмаар буурна — perimenopause эхэлнэ. Хэлбэлзэл, гэнэтийн өргөлт ажиглагдана.
• Өвөл (50+ нас): Эстроген, прогестерон нь шинэ, бага түвшинд тогтворжиж, постменопауз үе эхэлнэ.

Гурван үе шат — Эмнэлгийн ялгаа

Perimenopause (40–50 нас) — Эстрогены түвшин хэлбэлздэг боловч сарын тэмдэг бүрэн зогсоогүй. Энэ үе хэдэн жил үргэлжилж болно. Хамгийн гол шинж: мөчлөг урт болох, хэт богино болох, сэтгэлийн хувирамтгай байдал нэмэгдэх.

Менопауз (45–55 нас) — Сарын тэмдэг 12 сараас дээш зогссон үе. Өндгөвчний фолликул ядраж, эстрадиолын үйлдвэрлэл 60–80%-иар буурна. LH болон FSH эрс нэмэгддэг — энэ нь тархинаас "эстроген бага байна" гэсэн дохиоллын үр дүн.

Постменопауз (55+ нас) — Шинэ биологийн тэнцвэр бий болно. Эстроген бага түвшиндээ тогтворжиж, ясны нягтрал болон зүрхний эрсдэл хувирлыг анхаарах шаардлагатай.

H2-2 · Цэвэршилтийн 8 шинж тэмдэг — Өөрийн биеийг таних

Цэвэршилтийн шинж тэмдэг нь эмэгтэй бүрт өөр. Нэг эмэгтэйд халуун дэвдэлт давамгайлж, нөгөөд нь жин нэмэгдэлт болон тархины манан илүү ирэмгий байдаг. Доорх 8 шинж тэмдгийг шалгаад, өнөөдрийн байдлаа ойлго.

Дээрх шалгалт нь оношилгоо биш — ерөнхий ойлголт өгөх зорилготой. 6 ба түүнээс дээш шинж тэмдэг байгаа бол эмчтэй зөвлөлдөж, нарийн үнэлгээ авах нь зүйтэй.

Яагаад халуун дэвдэлт гардаг вэ?

Халуун дэвдэлт буюу hot flash — цэвэршилтийн хамгийн алдартай шинж. Тархины гипоталамус эстрогены бууралтаас болж биеийн дулааны хяналтаа сулруулна: нарийн судасны тэлэлт → арьсны улайлт → хөлс. Ихэнхдээ 30 секунд–5 минут үргэлжилнэ.

Шөнийн хөлс бол яг энэ механизмын шөнийн хувилбар. Унтаж байхдаа хэт хөлсөрч, хөнжлөө хаях, дараа нь хөлдөх — нойрны чанарт ноцтой нөлөөлнө.

H2-3 · Изофлавон — Соёгийн жимснээс гарсан фитоэстроген

Изофлавон нь хамгийн сайн судлагдсан, хамгийн нотлогдсон байгалийн гормоны дэмжлэгийн нэг. Уг нэр нь нарийн мэт сонсогдох ч агуулга нь энгийн: ургамлаас олдох эстрогены адил молекул — ийм шинжтэй нэгдлүүдийг нэгтгэн фитоэстроген гэж нэрлэдэг.

Эх үүсвэр — Ямар хоолонд агуулагдах вэ?

Изофлавон хамгийн ихэвчлэн соёгийн жимс-нд байдаг. Нэг давхцаа тофу (≈100г) нь 25–35 мг изофлавон агуулна. Бусад эх үүсвэр:

• Соёгийн сүү — нэг аяга ≈ 15–20 мг
• Мисо шөл — нэг аяга ≈ 10 мг
• Натто — 100г ≈ 40 мг (хамгийн өндөр)
• Улаан буурцаг (red clover) — тусгай бэлдмэл хэлбэрээр

Биологийн механизм — Яаж ажилладаг вэ?

Изофлавоны нэг онцлог: энэ нь бие дэх эстрогены хоёр рецептороос β (бета) рецепторт давамгайлан холбогдоно. Энэ чухал — учир нь α рецепторт холбогддог хүчтэй эмнэлгийн эстроген нь эрсдэлтэй байдаг. Изофлавон нь хэсэгчилсэн агонист — рецепторыг дулааруулж, хэт идэвхжүүлэхгүй.

Үр дүн нь: гормоны хэлбэлзлийг жигдлэх, hot flashes буурах, яс хамгаалах — хүчтэй эм хэрэглэхгүйгээр.

Гурван үндсэн нэгдэл

• Геништейн — хамгийн хүчтэй, Estrogen receptor β-тэй хамгийн хүчтэй холбоо
• Дайдзейн — Equol болж хувирах (гэдэсний бактериас хамаарна)
• Глицитейн — дэмжих нөлөө, харьцангуй бага концентраци

H2-4 · Эх хатна цэцэг — Гамма-линоленийн эх үүсвэр

Монгол нэрээрээ Эх хатна цэцэг, латинаараа Oenothera biennis — шөнийн цагт цэцэглэдэг тул "evening primrose" гэж нэрлэгддэг. Энэхүү цэцгийн үрийн тоснос Гамма-Линолен хүчил (GLA) 8–10% агуулдаг — энэ нь цэвэршилтийн дэмжлэгт хамгийн ашигтай омега-6 тосны хүчлийн нэг.

GLA — Яаж ажилладаг вэ?

GLA нь биед орсны дараа DGLA болж хувирч, цааш нь Простагландин E1 (PGE1) үйлдвэрлэлд орно. PGE1 нь хүчтэй үрэвслийн эсрэг, хоолой тэлэх нөлөөтэй — гормоны хэлбэлзлийн улмаас бий болсон үрэвслийн тогтолцоог намдаана.

Цэвэршилт дэх хэрэглээ

• Хөхний өвдөлт (cyclical mastalgia) — хамгийн нотлогдсон хэрэглээ, -40% хүртэл бууралт
• Hot flashes — бүрэн арилгахгүй ч хүнд байдлыг зөөлрүүлнэ
• Арьс болон хоолойн хуурайшилт — GLA нь арьсны чийглэг хадгалах мембраны нөхөн сэргэлтэд оролцоно
• Нойр, сэтгэлийн тав тух — үрэвслийн дарагдал → мэдрэлийн систем тайвших

2013 онд Иранд хийсэн нэг судалгаанд 6 долоо хоног эх хатна цэцгийн тосыг хэрэглэсний дараа hot flashes-ийн хүнд байдал -39% буурсан нь тогтоогдсон.

H2-5 · Black Cohosh — Хойд Америкийн уламжлалт ургамал

Латинаараа Cimicifuga racemosa — Хойд Америкийн уугуул ард түмний 200+ жилийн уламжлалт эмчилгээний ургамал. Одоо Германд Commission E официалаар зөвшөөрсөн цэвэршилтийн бэлдмэл болтлоо хөгжсөн.

Буруу ойлголтыг засах — Энэ нь эстроген биш

Урьд нь Black Cohosh нь фитоэстроген агуулдаг гэж үздэг байсан. Гэтэл шинэ судалгаанд энэ нь эстрогены рецепторт шууд холбогдохгүй нь тогтоогдсон. Түүний ажиллах механизм нь өөр:

• Серотонины 5-HT рецепторын зохицуулагч — hot flashes-ийн нейрологийн үндэс болох серотонины замд нөлөөлнө
• Допаминергийн зам — сэтгэлийн тогтвор нэмэгдэнэ
• Opioid pathway — өвдөлт намдаах, тайвшрах нөлөө

Энэ нь маш чухал ялгаа — учир нь Black Cohosh нь эстрогены мэдрэмтгий нөхцөлд (хорт хавдрын эрсдэл гэх мэт) нилээн аюулгүй гэж тооцогдоно.

Хамгийн хүчтэй нотолгоо

2018 оны Cochrane Review 16 санамсаргүй хяналттай туршилт (RCT)-ийг нэгтгэж Black Cohosh-ийн нөлөөг дүгнэсэн: hot flashes -26% (placebo-тай харьцуулахад). Энэ нь байгалийн найрлагуудын дотроос хамгийн бат нотолгоотой хэмжигдэхүүн.

H2-6 · Гамма-линолен (GLA) — Гормоны холбогч тосны хүчил

Эх хатна цэцгийн H2-4 хэсэгт GLA-ийн анхан шатны мэдэгдлийг өгсөн. Энд GLA-ийг бие даасан найрлага болгон — Borage тос, Black Currant тос гэх бусад эх үүсвэрийг оролцуулан — гүнзгийрүүлэн авч үзнэ.

GLA-ийн гурван үндсэн эх үүсвэр

• Эх хатна цэцгийн тос — GLA 8–10% (хамгийн түгээмэл)
• Borage тос (Огурчин) — GLA 20–25% (хамгийн баялаг)
• Black Currant тос — GLA 15–20% + ALA хавсарна

Гурвын дотроос Borage тос хамгийн концентраци өндөртэй тул бага хэмжээний капсулаар хангалттай GLA авах боломжтой. Харин зарим Borage бүтээгдэхүүнд pyrrolizidine alkaloids (PA) агуулагдаж болох тул "PA-free" гэсэн баталгаатай бүтээгдэхүүн сонгоно.

GLA-ийг Эх хатна цэцгийн тосноос ялгах нь

Эх хатна цэцгийн тос нь GLA-ийн хамгийн алдарт эх үүсвэр. Гэхдээ тос биш — GLA нь идэвхит найрлага. Тиймдаа бэлдмэл сонгохдоо "Evening Primrose Oil 1,000 мг" гэснийг бус, "GLA 240 мг" гэсэн тунг шалгах нь чухал.

H2-7 · Инозитол — Гормоны бодис солилцооны нууц молекул

Инозитол бол нэрэнд нь "витамин" байхгүй ч Витамин B8 гэж нэрлэгддэг молекул. Биеийн бараг бүх эс инозитол ашигладаг — ялангуяа тархи, хормон, инсулины сигнал. Энэ нь цэвэршилтийн дэмжлэгт шинэ, гэвч улам чухал болж буй найрлага.

Хоёр хэлбэр — Ямар ялгаатай вэ?

• Myo-Inositol (MI) — биед 90%-ийн хувийг эзэлнэ. Инсулины рецептороос эхлэн нейрологийн дамжуулалт хүртэл олон замд оролцоно.
• D-Chiro-Inositol (DCI) — 10%. Инсулины сигналаар гликогений нийлэгжилтэд оролцоно.

Хосолсон хэрэглээнд 40:1 харьцаа (MI:DCI = 2,000:50 мг/өдөр) хамгийн үр дүнтэй гэдэг нь PCOS болон цэвэршилтийн судалгаагаар нотлогдсон.

Цэвэршилтэд яаж тустай вэ?

Цэвэршилт үед биеийн эд эс инсулиний сигналд бага хариулдаг — энэ нь физиологийн инсулин эсэргүүцэл. Инозитол инсулины суваг сэргээж, тос тавих, жин, цусны сахарын хяналтад тустай. Нэмж хэлбэл:

• Сэтгэлийн тогтвор / уйтгар гунигийн бууралт — серотонины нийлэгжилтэд оролцдог
• Нойрны чанар — мелатонины урьдчилсан бодисын нийлэгжилтэд дэмжлэг
• Тархины ажиллагаа — нейротрансмиттерийн дамжуулалт сайжрах → brain fog буурах